نقاشــــي روي شيــــشه

تاريخچه شيشه در ايران قبل از اسلام

متاسفانه يكي از مهمترين مشكلاتي كه در بررسي تاريخي صنعت و خصوصاً صنعت شيشه در ايران وجود دارد، آن است كه اشياي شيشه اي قديمي ايران يا به سرقت رفته يا به دليل دخالت باستان شناسان كشورهاي مختلف و عدم هماهنگي كار آنها و حفاري هاي افراد غيرمسئول و سارقان اشياي عتيقه نمي توان تسلسل تاريخي اين صنعت را دقيقا مشخص كرد. به ويژه اگر اين واقعيت را در نظر بگيريم كه ايران به دليل موقعيت جغرافيايي و تجاري خاص خود، پل ارتباطي در دنياي باستان بوده است و بر اين اساس ورود شيشه هاي بين النهرين، سوري و حتي مصري به ايران و تاثيرات متقابل دو فرهنگ، امري بديهي خواهد بود. چرا كه اين تداخل، جدا كردن شيشه هاي ساخت ايران و تعيين ابداعات ناب و خاص ايراني را بسيار مشكل مي كند و اگر بدانيم كه بيش از 95 درصد شيشه هاي ايراني يافت شده، در موزه هاي خارجي قرار دارد مشكل بررسي دو چندان مي شود.

شيشه گري دستي در ايران به علت عوامل مختلف اجتماعي در دوران مختلف فراز و نشيب هاي فراواني را پيموده است اما پيوسته حضور خود را در ميان صنايع دستي به عنوان يكي از نمودهاي ارزنده ذوق و هنر ايراني حفظ كرده است.

«صنعت شيشه گري از روزگاران بسيار ديرين در نجد ايران رواج داشته است. بهترين نمونه هاي آن گونه هاي رنگي است كه به دست آمده و به شكل مهره هاي غلتان مي باشد كه با دست شيشه گران تيره كاسي ساخته شده و در كاوش هاي لرستان يافت شده است. ديرينگي اين مهره ها را در فاصله زماني از سده پانزدهم تا دهم پيش از ميلاد مي دانند وبيشتر به رنگ هاي سفيد، آسماني، آبي تيره و زرشكي مي باشد. وقتي كه شيشه رنگي به ديرينگي 2500 سال پيش در ايران به دست آمده، پس روشن است كه اين صنعت هزاران سال در اين سرزمين پيشينه داشته كه با كاوش هاي دانشمندان به ديرينگي آن پي خواهيم برد.

هنر شيشه سازي به وسيله كاسي هاي كرانه لرستان در دشت هاي مركزي ايران، از جمله سيلك گسترش يافته و چه بسا ساكنان آن كرانه ها، اين هنر را از ايشان آموخته اند. زيرا همانندي هايي از مهره هاي شيشه اي لرستان در كاوش هاي سيلك و خوردين به دست آمده است. كهن ترين نمونه اشياي شيشه اي در كرانه هاي پيركوه گيلان مهره هاي شيشه اي خاكستري و زيتــوني رنگ كه با نقش و نگارهاي مارپيچ زرشكي و بيشتر با نقش سر مار ساخته شده، يافت شده است.

در ديگر كرانه هاي ايران همانند اين مهره ها از روزگاران پيش از هخامنشيان به دست آمده كه نشان مي دهد صنعت شيشه سازي رفته رفته در سراسر نجد ايران پراكنده شده و مردم كرانه هاي گوناگون با ذوب و تهيه شيشه آشنا شده و آن را از يكديگر آموختند.

انگيزه آن كه شيشه پهن و همواره شده بزرگ، چه به صورت ساده و چه به صورت آينه از روزگاران باستان و كاوش‌هاي باستان شناسي تاكنون پيدا نشده، شكننده بودن آن است، زيرا نمي توان گمان كرد كه استادان شيشه گر ايران باستان كه دانش ساختن گردنبند، انگشتر، النگو و چيزهاي آرايشي ديگر را كه ساختن آن به مراتب پيچيده تر است، داشته اند ولي توانايي ساختن آينه و شيشه هموار را نداشته باشند.» (رضايي، 1381: 432و431)

در ميان اولين آثار شيشه اي به دست آمده در ايران مي توان از مهره هاي استوانه اي مكشوفه در حفريات چغازنبيل خوزستان نام برد كه در 40 كيلومتري جنوب شرق شوش از زيگوراتي كه توسط اونتاش گال ساخته شده است، كشف شد مهره هاي مزبور كه به انوع نقوش ايلامي و كاسيني كنده و مزين شده اند، رنگ لاجوردي دارند و به دوره ايلام مياني (نيمه دوم هزاره پيش از ميلاد) تعلق دارند و به احتمال زياد در خود ايلام ساخته شده اند.‌ (علي اكبرزاده كرد ميهني، 1373: 25)

«درخشش تلألو هزاران ميله شيـــشــه اي در پنجره هاي مــعبد چغازنبيل گـــواه اين مدعاست كه ايرانيان در آن زمان در صنعت شيشه گري به حدي از كمال رسيده بودند كه با استفاده از شيشه بتوانند از انعكاس نور استفاده نمايند و اين نشانگر گسترش شيشه در اواخر هزاره دوم پيش از ميلاد در جنوب غربي ايران است.

همچنين در شمال ايران ناحيه رودبار گيلان بر روي تپه مارليك ظروف شيشه اي مربوط به اواخر هزاره دوم و اوايل هزاره اول پيش از ميلاد به دست آمده كه تزئين موزائيكي دارند.»‌ (قائيني، 1383: 69)

با طلوع امپراطوري ايران در شرق و سقوط شهر نينوا كه بزرگترين مركز شيشه سازي بين النهرين بود، صنعت شيشه سازي از طريق شيشه گران شهر نينوا به ايران منتقل شد و به سرعت در بخش آريايي نشين اين امپراطوري گسترش يافت.» (ياوري، 1383: 23)

ظروف شيشه اي بسياري كه بنا به نظر كارشناسان به اين دوره تعلق دارند، مكشوفه از نقاط مختلف خاورميانه مانند بين النهرين، آناتولي و فلسطين مي باشد و يافته هاي شيشه اي از ايران در اين دوره معدودي بيش نيستند. اين يافته ها كه به صورت ظروفي در اشكال كاسه، بشقاب، جام، ريتون، سرپوش ظرف و ... هستند، در مجموع از 25 عدد تجاوز نمي كند و از حفاري هاي كاخ هاي سلطنتي تخت جمشيد به دست ما رسيده اند. نكته قابل توجهي كه با مطالعه بر اين يافته ها به دست ما رسيده است، تكنيك ساختن ظروف اين دوران است كه به روش فشردن در قالب بود و نه دميدن در آن. (علي اكبرزاده كرد مهيني، 1373: 26)

در روزگـــــــار هخامنشـيان، مهره هــاي غلتان، خمير شــــــيشه، جايگاه خود را در آراستن گردنبندها و گوشواره ها نگه داشـــــته اند و در واپسين اين روزگار، شيشه كوچك به نازكي ورق كاغذ به جاي سنگ جواهر در زينت آلات به كار رفته است، بنابراين شيشه گران در روزگار هخامنشي، آن اندازه در هنـــر شــــيشه ســـازي چيــــره دســـــت بوده انـــد كه بتوانند شيشه هاي بسيار نازك بسازند. النگوهاي شيشه اي پيدا شده در نزديكي خرگرد خراسان كه داراي نقش برجسته چشم مي باشد، از زيباترين زيورهاي پيش از روزگار هخامنشي را نشان مي دهد و آشكار است كه شيشه سازان زمان هخامنشي از آزمودگي گذشتگان خويش سود جسته و فنون مربوط به هنر شيشه سازي را آموخته اند. دوبكين رايزن باستان شناس موزه فلسطين بر اين باور اســــت كه در آغاز كار شيشه هاي ستبر شكري رنگ با خطوط كمربندي زرشكي و جز آن در ايران ساخته شده اند.

در فلسطين نيز بيش از 20 جا نشانه هايي از كوره هاي شيشه به دست آمده است. دوبكين مي گويد: شيشه گران فلسطيني اين هنر را از ايرانيان آموخته اند. (رضايي، 1381: 434و433)

«امپراطوري باستاني ايران با حمله اسكندر فروريخت، ولي پس از پايان دوره هلني و سقوط سلوكيه به دست اشكانيان با گسترش جغرافياي صنعت شيشه روبرو هستيم و به ويژه آن كه با ايجاد جاده ابريشم، ايران محل تلاقي شرق و غرب و بر سر راه امپراطوري روم و چين قرار گرفت.» (ياوري، 1383: 27)

سلسله پارت بالخره در سال 226 توسط اردشير بنيان گذار سلسله ساساني منقرض شد. ساسانيان به خاطر حمايت از بازگشت به سنن ايراني كه همان سنن هخامنشي بود، بسيار قوي شده بودند. (فوكايي، 1371: 31)

«دانش ما در مورد شيشه دوران پارتي و ساساني محدود و ناقص است. اين مسئله به دليل عدم وجود كاوش هاي كافي بر مناطق تمدني اين دو دوره مهم از تاريخ ما مخصوصاً دوران پارتي در داخل خاك ايران است. اطلاعات ما از شيشه ساخت اين دو دوره از طريق مطالعه بر تعدادي ظروف شيشه‌اي است كه يا به دست حفاري قاچاق كشف شده و از بازارهاي جهان و تهران سر درآورده و يا به وسيله يك عده از حفاران ژاپني در سال هاي اخير در گورستان هاي گيلان كشف شده است. صرف نظر از اين يافته ها كاوش‌هاي باستان شناسي چندين ساله اخير بر نقاط باستاني كشور همسايه، عراق، چون حفريات كيش و سامره و تيسفون نيز كمك شايان توجهي در راه شناخت شيشه پارت و ساساني كرد.» (علي اكبر زاده كرد مهيني، 1373: 26)

«كنكاش هاي باستان شناسي نشان مي‌دهد كه توليد اشيا و ظروف شيشه اي در شمال و شمال شرقي، غرب و به ويژه نواحي قديمي دجله و فرات از نظر كمي و كيفي به حد بالا مي رسد و شيشه ايراني بازار نسبتاً خوبي در چين، ژاپن و اكثر كشورهاي خاور دور به دست مي آورد. البته از نظر شكل و شيوه كار، شيشه ايراني هماهنگي و همساني زيادي با شيشه هاي رومي دارند و اين نشانه آن است كه آميزش فرهنگي از يكسو و رقابت تجاري از ديگرسو، بين اين دو امپراطوري كاملاً وجود داشته است.» (ياوري، 1381: 28)

« در ايران در زمان پارت و ساساني از دو روش ساخت، دميدن در قالب (قالب-دم) و دميدن آزاد (آزاد-دم) استفاده مي شده و دو نوع ظرف، يكي با جداره ضخيم و ديگري با جداره اي نازك توليد مي شده است. اصولاً ظروف جداره ضحيم به وسيله روش دميدن در قالب ساخته مي شده در حالي كه ظروف جداره نازك با روش دميدن آزاد توليد مي شده است.» (فوكايي، 1371: 47)

«در اين دوران سود جستن از بلور كاري و كنده كاري بر روي آن در رديف آموزش هاي هنر شيشه سازي و گوهر سازي قرار مي گيرد. بهترين نمونه اين هنر بشقاب سيمين خسرودوم در كتابخانه پاريس خودنمايي مي كند. جنبه هاي هنري اين بشقاب، پيشرفت والاي صنعت شيشه سازي و جواهرسازي را در ايران ساساني نشان مي دهد و بيننده را بي اختيار به نكوگويي از سازندگان آن وامي دارد.» (رضايي، 1381: 435)

در مناطق كوهستاني ايران روش تراش به كار مي رفته است كه احتمالاً اين روش در زمان هخامنشيان از بين النهرين كسب شده بود. تراش شيشه در زمان ساسانيان به اج خود رسيد و ظروف تراش دار ايراني به شرق و غرب صادر مي شد. شيشه گران ايراني روش هايي تزئيني خاصي را به كار مي‌بردند و ويژگي هاي انحصاري شيشه هاي ايراني از نظر تزئين، سبب افزايش تقاضا براي اين شيشه‌ها در غرب و شرق شده بود. به ويژه شيشه‌هاي ضخيم ايراني كه از طريق جاده ابريشم صادر مي شدند، مقبوليت بيشتري در جهان آن روز پيدا كرده بودند.» (ياوري، 1383: 29 و28)